Gıda alerjenleri, mutfak profesyonelleri için hem sağlık hem de işletme açısından ciddi bir risk faktörüdür.

Dünya Alerji Örgütü'nün bildirdiğine göre, dünya genelinde 200 ila 250 milyon insan gıda kaynaklı alerjik durumlar yaşıyor. Profesyonel mutfak ve yemekhane çalışanına yönelik, bu veri için sadece sayılar değil, her gün dikkat edilmesi gereken gerçeklerdir. (Tekiner ve Ark., 2020)

 

Gıda alerjileri, özellikle çocuklar, yaşlılar ve hamileler için ciddi tehlikeler oluşturmaktadır. Diğer taraftan, dünya çapındaki gıda alerjilerinin %90'ının sebebi deniz ürünleri olduğu görülüyor (Tekiner ve Ark., 2020).

 

Gıda Alerjenlerinin Mutfaklarda Taşıdığı Riskler

 

Mutfak ortamlarında, gıda alerjenleri sıradan bir sorun değil, yaşamsal bir risk faktörü. Dünya çapında yetişkinlerin %3 ila %10'u ve çocukların %8'i gıda alerjilerine karşı hassas ve risk grubunda. Şiddetli alerjik reaksiyonlar, özellikle anafilaksi (hayati tehlike doğuran alerjik reaksiyon), uygun önlemler alınmadığında ölümcül sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle, gıda işletmelerinde çalışanlar için alerjen yönetimi sadece bir tercih değil, bir zorunluluktur. (Verissimo, 2022)

 

Gıda Alerjeni Listesi ve Özellikleri

 

Türk Gıda Kodeksi Etiketleme Yönetmeliği'ne göre, tüm gıda içerik etiketlerinde belirtilmesi zorunlu olan 14 temel alerjen bulunmaktadır:

 

1. Gluten içeren tahıllar: Buğday (kamut dahil), çavdar, arpa, yulaf ve bunların hibrit türleri. Çölyak hastalığı olarak da bilinen, buğdaydaki gluten adlı proteinden kaynaklanan bir alerji şeklinde görülür ve bu kişiler gluten içeren ürün tükettiklerine alerjik reaksiyon gösterirler.

2. Kabuklular (Crustacea): Yengeç, ıstakoz, karides gibi ürünlerin yer aldığı bu grupta, reaksiyonlar genellikle yetişkinlik çağında ortaya çıkmaktadır.

3. Yumurta ve ürünleri: Dünyada en yaygın gıda alerjenleri sırasıyla süt (%32,2) ve yumurtadır (%30). Özellikle bebeklik ve erken çocukluk döneminde bu alerji çok yaygındır (Akay ve Yılmaz, 2020).

4. Balık ve ürünleri: Çocuklarda bu besin grubunun alerjen tepkimesi, sıklıkla astım veya egzama belirtisi olmakla birlikte kaşıntı, deri ve gözde görülen ürtiker şeklindedir. Balık ve balık ürünleri, dünyada gıda kaynaklı alerjilerin neredeyse %95'inden sorumlu ilk sekiz alerjik besin maddesi arasındadır (Tekiner ve Ark., 2020).

5. Yer fıstığı ve ürünleri: Bu ürünler potansiyel olarak anafilaksiye sebep olabilen önemli alerjenlerdendir ve en sık görülen alerji türlerinden biriidir.

6. Soya fasulyesi ve ürünleri: Soya fasulyesi baklagiller grubundadır ve alerjisi özellikle çocuklarda görülmektedir. Çoğu çocukta yetişkinlik kadar zamanla azalabilmektedir.

7. Süt ve süt ürünleri: Kişilerin anne sütünden sonra beslenme ürün listesinde ilk sıralarda bulunan inek sütüne karşı oluşan alerji her yüz çocuktan üçünde belirtilerini göstermektedir. Laktoz intolerans rahatsızlığı adıyla da bilinen bu alerji çocuklarda genellikle görülmezken yetişkinlik döneminde görülebilir. (Akay ve Yılmaz, 2020)

8. Sert kabuklu meyveler: Badem, fındık, ceviz, kaju, Antep fıstığı gibi ürünler bu grupta yer alır.

9. Kereviz ve ürünleri: Kereviz alerjisi ciltte kaşıntı, ürtiker, ağız çevresi kabarması şeklinde kendini gösterebilir.

10. Hardal ve ürünleri: Hardal alerjisi, daha az bilinen ancak ciddi alerjik reaksiyonlara neden olabilen bir alerji türüdür. Hardal tohumları çeşitli yiyecek ve sosların içeriğinde bulunabilir ve hassas bireylerde deride döküntü, kaşıntı, solunum zorluğu ve hatta anafilaksi gibi ciddi belirtilere yol açabilir.

11. Susam tohumu ve ürünleri: Ülkemizde alerjen bildirimi zorunlu alerjen listesine eklenmiştir. Özellikle Uzak Doğu ülkelerinde ve Amerika'da yaygın görülmektedir.

12. Kükürt dioksit ve sülfitler:

13. Acı bakla ve ürünleri: Türkiye'de alerjen bildirimi zorunlu alerjen listesine dahil edilmiştir.

14. Yumuşakçalar ve ürünleri: Midye, istiridye, kalamar gibi deniz ürünlerini kapsamaktadır.

 

Gıda Alerjisi ile Gıda İntoleransı Arasındaki Fark

 

Gıda alerjisi ve intoleransı sıklıkla karıştırılan ancak tamamen farklı mekanizmalara sahip durumlardır. Gerçek bir gıda alerjisi, vücudun bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan bir besine karşı gösterdiği anormal tepkidir.

 

Gıda alerjisi belirtileri:

• Alımdan hemen sonra ortaya çıkar

• Ciltte kızarıklık, kaşıntı ve ürtiker

• Dudaklarda ve göz çevresinde şişlik

• Kusma, nefes darlığı, boğazda tıkanıklık hissi

• Dilde şişme, çarpıntı ve tansiyon düşüklüğü (dergipark).

 

Toplu Tüketimde Alerjen Temas Senaryoları

 

Çapraz bulaşma (kontaminasyon), zararlı mikroorganizmaların, alerjenlerin veya diğer kirleticilerin bir yüzeyden, gıda maddesinden veya alandan diğerine aktarılmasını ifade eden gıda güvenliğinin kritik bir yönüdür.

 

Restoranlarda yaygın çapraz bulaşma kaynakları şunlardır:

 

1. Paylaşılan Ekipman ve Gereçler: Aynı mikseri kullanarak hem normal ekmek hamurunu hem de glutensiz hamuru hazırlamak, kullanımlar arasında gerekli ve yeterli temizliği yapmamak.

2. Uygunsuz Depolama Uygulamaları: Kuruyemişlerle diğer ürünleri, yeterli ayrım yapmadan aynı raf üzerinde dökme kutularda depolamak.

3. Paylaşılan Pişirme Yüzeyleri: Izgara, fritöz gibi pişirme ekipmanını uygun şekilde temizlemeden ve ayırmadan hem deniz ürünlerini hem de diğer et ürünlerini pişirmek için kullanmak.

4. Çapraz Kontaminasyon: Yemeklerde ikram olarak dağıtılan kuruyemişler.

 

Bununla birlikte, mutfakta kullanılan herhangi bir alet üzerindeki gözle görülmeyen alerjenin izi bile alerjik reaksiyona neden olabilmektedir. Bu durum özellikle dikkat edilmesi gereken bir noktadır çünkü çapraz kontaminasyonda gıdaya bakteri geçişinden söz edilirken, çapraz temasta alerjen (protein) geçişi söz konusudur ve gıdalar pişirildiğinde alerjenler etkisini kaybetmezler.

 

Ayrıca belirtmek gerekir ki, sakız gibi bazı gıdaların kendileri alerjen madde içermese de içeriklerindeki katkı maddeleri dolayısıyla laktoz intolerans gibi dolaylı yollardan kişilerde alerji oluşumuna neden olabilmektedir.

 

Sonuç olarak, mutfak profesyonelleri olarak alerjen yönetiminde titiz olmak, hem yasal sorumluluklarımızı yerine getirmek hem de müşterilerimizin sağlığını korumak açısından hayati önem taşır.

 

Alerjenlerin Gıda Zincirine Giriş Noktaları

 

"Gıda sanayi kuruluşlarımızın bilinen alerjenlerle ilgili olarak yukarıda belirtilen önlemleri HACCP programları dahilinde sistematik olarak uygulamaları ile, alerjenler, tüketiciler için bir risk olmaktan artık çıkabilecektir." — (krskalite)

 

Tedarik zincirinin her aşamasında, gıda alerjenlerinin istenmeden ürünlere karışması ciddi sağlık riskleri oluşturmaktadır. Bu bölümde, alerjenlerin gıda zincirine nasıl girdiğini ve mutfak profesyonelleri olarak bu riskleri nasıl yönetebileceğimizi inceleyeceğiz.

 

Çapraz Bulaşma: Hazırlık Alanlarında Riskler

 

Çapraz bulaşma, mikroorganizmaların maruz kaldığı bir yüzeyden, bulaşma olmamış başka bir yüzeye transferi olarak tanımlanır. Mutfaklarda çapraz bulaşma gıdadan gıdaya, ekipmandan gıdaya, temas yüzeyinden gıdaya veya insandan gıdaya şeklinde gerçekleşebilir.

 

Çapraz bulaşmanın üç temel yolu vardır:

 

• Doğrudan temas: Bir gıdanın başka bir gıda ile doğrudan temas etmesi, aynı hatta üretim yapılması

• Dolaylı temas: Bıçaklar, mutfak aletleri veya eller gibi kontamine olmuş araçlar aracılığıyla bulaşma

• Damlama yoluyla bulaşma: Raflama hatasına bağlı olarak alerjen ürünün üst rafta alerjen olmayan ürünün alt rafa konulmasına bağlı olarak üstteki üründen alttakina damlama sonrası alerjen riski oluşur.

 

Virüs ve bakterilerin mutfak araç ve gereçlerindeki çatlaklarda rahatlıkla kendine yer edindiği unutulmamalıdır. Özellikle kesme tahtaları başta olmak üzere mutfak ekipmanları, çapraz bulaşmanın yayılmasında önemli rol oynar.

 

Çapraz bulaşmadan farklı olarak, çapraz temas ise özellikle alerjenlerin bir gıdadan diğerine aktarılmasını içerir. Burada önemli bir ayrıntı: çapraz bulaşmada bakteriler ve virüsler gıdaların pişirilmesiyle çoğu zaman etkisiz hale gelirken, alerjenlerde pişirme sonrası dahi risk devam eder.

 

Tedarik Zincirinde Alerjen İzlenebilirliği

 

Etkili bir "alerjen kontrol programı", gıda üreten firmaların hammadde tedarikçilerinden başlayarak, tüm üretim aşamaları sürecinde devam ettirilmeli, depolama ve dağıtım süreçlerini de kapsamalıdır. Alerjen yönetimi açısından tedarik zincirinde izlenebilirlik, şu nedenlerle kritik öneme sahiptir:

 

Tedarikçi seçim ve ürün kabulü prosesi, tedarikçinin kendi alerjen kontrol programının olup olmadığının yerinde tespitini içermelidir.

 

İzlenebilirlik sayesinde, ürünün herhangi bir noktasında kontaminasyon riski tespit edildiğinde, sorunu tam olarak hangi üretim hattına veya zaman dilimine kadar izleyebilir ve böylece problemi izole ederek daha fazla kontaminasyonu önlenebilir.

 

HACCP çalışmasında, alerjen risk yönetimi bakımından mutlaka kapsanması gereken temel hususlar:

 

• Hammadde tedariği ve depolama

• Ürün formülasyon ve bileşenleri

• Üretim süreçleri

• Ambalajlama ve etiketleme

• İade ürün prosedürleri

• Çalışanların eğitimi

 

Etiketleme Hatalarının Yol Açtığı Riskler

 

Alerjen risk yönetiminde en önemli konulardan biri tüketiciyle risk iletişimini sağlayan ambalaj ve etiketlemedir. 2020'de Gıda Standartları Kurumu tarafından rapor edilen tüm gıda geri çağırmalarının %46'sı, alerjenle ilgili bir geri çağırmayı tetikleyen kolayca önlenebilir paketleme ve etiketleme hatalarından kaynaklandığı bildirilmiş (gida2000).

 

Etiketleme hataları şu riskleri doğurabilir:

 

• Alerjen içeren bir gıdanın etiketinde bu bilginin eksik olması

• Yanlış etiketleme sonucu alerjik reaksiyonlar

• Yasal yaptırımlar ve geri çağırma maliyetleri

• Tüketici güveninin kaybedilmesi

 

Türkiye'de 1/1/2020 tarihinden itibaren toplu tüketim yerlerinde alerjen bilgisinin son tüketiciye sunulması zorunlu hale getirilmiştir. Bu bildirim afiş, yazı tahtası veya menüler vasıtasıyla yapılabilir. (tarimorman)

 

Etiket üzerinde belirtilen alerjen olan ingrediyenlerin yanı sıra, özellikle tüketicilerin ismiyle tanıyamayacağı bazı katkı ve bileşenler için, hangi hammaddelerden elde edildiği yönetmelik kapsamında açıkça belirtilmelidir. Alerjen bileşenleri tanımlamada en sık kullanılan iki yöntem:

 

1. Spesifikasyonun baskısında dikkat çekici renk kodlaması kullanmak

2. Göze çarpan şekilde yazılmış açıklayıcı bir cümle eklemek

 

Sonuç olarak, mutfak profesyonelleri olarak alerjen kontrol sistemimizi sadece kendi mutfağımız için değil, tüm tedarik zinciri boyunca düşünmeli ve uygulamalıyız. Alerjen yönetimi, her aşamada dikkat ve disiplin gerektiren, bütünsel bir yaklaşımdır.

 

Mutfak Personeli İçin Alerjen Farkındalık Eğitimi

 

Alerjen yönetiminin başarısı, mutfak ekibinin kapsamlı eğitiminden geçmektedir. İşletmelerin alerjen güvenliğini sağlaması, çalışanların uygun bilgi ve becerilere sahip olmasıyla mümkündür. Bu eğitimler, alerjenlerin tanımlanması, kontrolü ve müşterilerle doğru iletişim kurma yöntemlerini içermelidir.

 

Gıda Alerjenleri Eğitimi: Kimler Almalı?

 

Gıda işletmelerindeki tüm ilgili personelin, iş sorumluluklarına uygun şekilde gıda alerjeni konusunda eğitim alması önerilir. Böylece alerjen çapraz teması ve etiketleme hatalarının olasılığını önlemek veya en aza indirmek için gereken önlemlere katkıda bulunabilirler. Bu eğitim özellikle şu kişiler için verilmesi uygundur:

 

Servis/ikram personeli, mutfak personeli, mal kabulde çalışanlar için alerjen eğitimi almaları faydalıdır. Özellikle geçici çalışanlar için bu eğitim önem arz eder.

 

Alerjen yönetimi eğitimi, gıda güvenliği sistemlerinin önemli bir parçasıdır. Katılımcılara gıda alerjenlerinin ve intoleranslarının tanıtılması, gıda güvenliği sistemleri içinde alerjen yönetiminin uygulama ilkelerinin öğretilmesi ve yasal düzenlemelerin açıklanması gerekir. Şanlıurfa'da yapılan bir araştırmada, yiyecek ve içecek işletmelerinde çalışan personellerin gıda alerjisi konusundaki bilgi düzeylerinin orta seviyede olduğu, tutumların da orta düzeyde çıktığı belirlenmiştir (Beşaltı Ede, 2025). Bu durum, sektör genelinde daha yaygın ve kapsamlı eğitim ihtiyacını göstermektedir.

 

Alerjen Yönetimi İçin Mutfak İçi Prosedürler

 

Mutfak ortamında alerjen yönetimi, sistemli ve disiplinli bir yaklaşım gerektirir. Alerjen yönetimi, gıda işletmelerinin işledikleri, hazırladıkları ve servis ettikleri gıdalardaki alerjen maddelerle ilişkili riskleri belirlemek, kontrol altına almak ve azaltmak için uyguladıkları sistematik yaklaşımı ifade eder (Verissimo, 2022 ).

 

Ayrı Hazırlık Alanları ve Renk Kodlama Sistemi

 

Üretim hattımızda çalışırken alerjenle çalıştığımız bölümlerde diğer ürünlere bulaşmayı engellemeli, o ürün için farklı kesim tahtası, bıçak tercih etmeli diğer üretim hatlarına bulaşmasını engellemeliyiz. Örneğin, içerisinde ceviz bulunan bir salata yapıyorsunuz bir kesim tahtası ve bıçakla çalıştık. İkinci bir salata hazırlığına geçtik ve cevizde kullandığımız ekipmanı değiştirmedik. Aslında ikinci üründe ceviz olmaması gerekirken çalışmadan kaynaklanan hatamız yüzünden bulaşmaya neden olduk.

 

Kullanım noktalarına göre ekipmanlarda renk kodlama sistemi yapıldığında, çapraz bulaşıya imkan verecek faaliyetlerin de disiplin altına alınması sağlanmış olur. Bu sistemde işletmedeki tüm yüzeyler farklı renkte malzemeler kullanılarak temizlenir. Temizlikte kullanılacak her araç-gereç ayırt edilebilirlik açısından farklı renklerde olmalıdır. Örneğin:

 

• Üretim alanının zemininde kırmızı

• Gıda ile doğrudan temas eden üretim ekipmanlarının temizliğinde yeşil renkli malzemeler gibi

 

Böylece hangi renkteki malzemenin nerede kullanılacağını bilen temizlik görevlisi daha dikkatli olarak hata riskini ortadan kaldıracak, hem sorumlu kişinin işi kontrol etmesi kolaylaşacak hem de mikroorganizmaların temizlik araç-gereçleri ile farklı yüzeylere taşınması önlenecektir.

 

Alerjen İçeren Ürünlerin Depolama Kuralları

 

Ürün alımları sonrası alerjen ürünlerin depolanmasına dikkat edilmeli. Depolamada diğer ürünlere bulaşmayı engelleyecek şekilde kapalı veya özel renk kodlarıyla etiketlemeler yaparak depolarınızda ayrıştırılabilir veya ayrı alan tanımlanabilir. Alerjen içeren gıdalar özel depolama koşulları gerektirir, bu nedenle tesisinizde depolamayı belirlerken veya değerlendirirken bu ihtiyaçlar göz önünde bulundurulmalıdır.

 

Hassas ambalajlar, alerjen içeren ürünlerin potansiyel olarak diğer ürünlere bulaşı olma olasılığını artırır. Mesela;

 

Buğday unu ve soya unu, genellikle paketin hasar görmemesi durumunda bile içeriğin ambalajdan çıkmasına ve çevreyi kirletmesine izin veren kağıt torbalarda ambalajlanır.

 

Temizlik ve Dezenfeksiyon Protokolleri

 

Çok küçük miktarlarda bulunan alerjenler bile alerjik reaksiyonlara sebep olabilir, bu yüzden çapraz bulaşmanın önlenmesi için etkili bir temizlik uygulaması yapılmalıdır. Hijyen amaçlı yapılan temizlikler bazen alerjenler için yeterli olmayabilir bu yüzden temizlik prosedürleri alerjen olasılığı da dikkate alınarak hazırlanmalıdır.

 

Doğrulanmış temizlik prosedürlerinin uygulanması, alerjen kalıntılarının etkili bir şekilde çıkarılmasını sağlayarak alerjen çapraz teması riskini azaltır. Temizlik sırasında temizliği yapılmamış olan hattan temizlenmiş olan hatta bulaşma önlenmelidir.

 

Temizlik ve dezenfeksiyon açısından oluşturulacak olan programlar risk bazlı yapılmalıdır. Alanlardaki kir yükü ve hedef mikroorganizmalar göz önünde tutulmalı, proses akışı, üretilecek ürünün özellikleri değerlendirilmeli, yapılan faaliyetler sonucunda kabul/ret limitleri açıkca oluşturulmalıdır. Ayrıca, temizlik&dezenfeksiyon metotları da çok önemlidir. Doğru kimyasal seçimi, doğru konsantrasyon, süre ile beraber uygun yıkama metodu ve yeterli durulama da temizlik faaliyetlerinin tek seferde etkili olmasını sağlayacak önemli konulardandır.

 

Gıda işletmelerinde temizleme işleminden sonra dezenfeksiyon uygulanmıyorsa, yapılan temizlikten beklenen fayda sağlanamayabilir.

 

Alerjen Bildirimi İçin 'İçindekiler' ve 'İçerir' İfadeleri

 

Türk Gıda Kodeksi uyarınca alerjen bildirimi yapılırken şu kurallar geçerlidir:

 

• Alerjen gıda, ürünün bileşenler listesinde açıkça belirtilmelidir

• Alerjen içeren bileşenler, listenin geri kalanından farklı punto, renk veya arka plan rengi kullanılarak vurgulanmalıdır

• Bileşen listesi bulunmayan ürünlerde "... içerir" ifadesiyle alerjenler belirtilmelidir

• Gıdanın adı alerjen maddeye açıkça atıfta bulunuyorsa (örneğin "sütlü çikolata"), tekrar bildirilmesine gerek yoktur.

 

Toparlayacak olursak…

 

Gıda alerjenleri konusunda bilgili ve hazırlıklı olmak, mutfak profesyonelleri için artık bir tercih değil, zorunluluk. Özellikle dünyada 250.000 kişinin hayatını kaybetmesine neden olan bu ciddi sağlık riski, bizim gibi profesyonellerin omuzlarına büyük bir sorumluluk yüklüyor.

 

Türk Gıda Kodeksi tarafından belirlenen 14 temel alerjenin mutfaklarımızda doğru şekilde yönetilmesi, tüketicilerin sağlığını korumak için atılacak ilk adım. Bununla birlikte, sadece alerjenleri tanımak yeterli değildir; aynı zamanda çapraz bulaşma risklerini önleme konusunda kapsamlı stratejiler geliştirilmesi de gerekir. Renk kodlama sistemleri, ayrı hazırlık alanları ile ekipmanları ve özel temizlik protokolleri bu stratejilerin temelini oluşturur.

 

Personel eğitimi konusuna gelince, tüm çalışanların alerjenler hakkında yeterli bilgiye sahip olması önem taşır. Mutfak ekibinden servis personeline kadar herkes, hangi gıdaların alerjen içerdiğini, çapraz bulaşmanın nasıl önleneceğini ve acil bir durumda nasıl müdahale edileceğini bilmelidir. Dolayısıyla, düzenli eğitimler ve bilgi tazeleme oturumları işletmenin rutini haline gelmelidir.

 

Anafilaksi gibi ciddi alerjik reaksiyonlara karşı her zaman hazırlıklı olmak, hızlı ve doğru müdahale edebilmek için acil durum prosedürlerinin tüm ekip tarafından bilinmesi şarttır. Ayrıca, yasal düzenlemelere uygun etiketleme ve müşteri bilgilendirme uygulamaları, hem yasal sorumlulukların yerine getirilmesine hem de müşterilere şeffaf bilgi sunulmasına olanak tanır.

 

Sonuç olarak, alerjen yönetimi üretim güvenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. Profesyonel mutfaklarda bu konuya gösterilen özen ve dikkat, sadece müşterilerin&tüketicilerin sağlığını korumakla kalmaz, aynı zamanda işletmenin itibarını da güçlendirecektir.

 

Kaynaklar

1. Tekiner, İ. H., Ay, M., Mutlu, H. Bir Gıda Güvenliği ve Sağlık Sorunu: Balık ve Balık Ürünleri Kaynaklı Alerjenler. Aydın Gastronomy, 2020, 4(1), 1-9. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/944406

2. Verissimo, M. Alerjen Yönetimi Ders Notları. 2022. https://beslenme.medeniyet.edu.tr/documents/beslenme/modul-4-alerjen-yonetimi_15_11_2024(1).pdf

3. Akay, E., Yılmaz, İ. Yeni Etiketleme Yönetmeliğine Göre Alerjen Gıdalar ve Sağlık Etkileri. IGUSABDER, 12 (2020): 443-459. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1115991

4. https://krskalite.com/alerjen-risk-yonetimi/ . Erişim Tarihi: 18.07.2025.

5. https://www.gida2000.com/izlenebilirlik-tedarik-zinciri-gorunurlugunun-onemi-ve-teknolojiler.html. Yayım Tarihi: 04.08.2024. Erişim Tarihi: 18.07.2025.

6. https://www.tarimorman.gov.tr/Konu/2023/Toplu_Tuketim_Yerlerinde_Alerjen_Bildirimi. Erişim Tarihi: 18.07.2025.

7. Beşaltı Ede. F., Yiyecek Ve İçecek İşletmeleri Çalışanlarının Gıda Alerjisi Bilgi Düzeyleri, Tutumları Ve Davranışları: Şanlıurfa Örneği. 2025. Beşaltı Ede, 2025 .